Handboek journalistieke ethiek
Blog Huub Evers

Blog Huub Evers

In dit blog kaart Huub Evers steeds een actueel onderwerp aan met een journalistiek-ethische dimensie.

 

Het blog verschijnt elke maand tijdens het studiejaar.

De ontwerpfouten van de Raad (01-03-23)

Wat kun je als nieuwsconsument doen wanneer je een serieuze klacht hebt over een journalistieke publicatie of over het handelen van een journalist? Contact opnemen via e-mail met die journalist, diens chef of de hoofdredacteur. Of met de ombudsman voor zo ver aanwezig. Of een ingezonden brief schrijven. Wordt de klacht niet serieus behandeld, dan kun je naar de Raad voor de Journalistiek stappen en daar een klacht deponeren. Je moet dan wel ‘rechtstreeks belanghebbende’ zijn, d.w.z. de klacht moet over jezelf gaan. Het is niet mogelijk om bijvoorbeeld via social media medestanders op te roepen gezamenlijk een klacht in te dienen tegen een artikel of een journalist. Bij de Duitse Presserat kan dat wel. Enkele keren per jaar gebeurt dat ook, bijvoorbeeld tegen een reportage in Bild.

 

De Raad voor de Journalistiek is een instrument van zelfregulering, opgezet door de beroepsgroep zelf. Klachten worden beoordeeld door een jury van twee journalisten en twee niet-journalisten onder leiding van een gerenommeerd jurist. Deze ombudsman was lid van de raad tussen 2011 en 2019. De Raad bestudeert de klacht, hoort beide partijen en doet uitspraak. Hieraan zijn geen sancties verbonden. Schorsen, berispen of het opleggen van een boete zijn niet mogelijk. Wie dat wil moet naar de rechter stappen.

 

Zo lang de Raad bestaat (ruim zestig jaar) is er ook kritiek op deze ‘tandeloze tijger’. Sommige redacties (de Telegraaf bijvoorbeeld) werken niet mee. Soms zijn er individuele journalisten die zich kritisch uitlaten. Bijvoorbeeld twee onderzoeksjournalisten die eind januari 2023 in een opiniestuk in NRC pleitten voor ofwel het afschaffen van de Raad ofwel het repareren van enkele ‘ontwerpfouten’. Een van die ‘ontwerpfouten’ is het ontbreken van de mogelijkheid in beroep te gaan tegen een uitspraak. Je kunt wel een herzieningsverzoek indienen, maar dat is iets anders! Veel klagers die het niet eens zijn met het oordeel van de Raad, willen in hoger beroep en dienen een herzieningsverzoek in, soms onder het motto ‘je weet maar nooit’. De Raad wijst zo’n verzoek vrijwel altijd af omdat bij het vaststellen van een beslissing geen sprake was van ‘ten onrechte als vaststaand of aannemelijk geachte feiten’.

 

Een tweede ontwerpfout is de procedurele en formele starheid bij het beoordelen van de ontvankelijkheid van een klager. Hier hanteert de Raad een ‘drietrapsredenering’: is de klacht tijdig ingediend? Is er sprake van een journalistieke gedraging? Is er sprake van een algemene strekking of een principieel belang? Twee hoofdpersonen uit het boek ‘De vriendenreünie’ van Joep Dohmen en Paul van der Steen stapten naar de Raad omdat ze vonden dat ze in het boek (over misstanden in de Limburgse bestuurscultuur) ten onrechte werden beschuldigd van belangenverstrengeling en vriendjespolitiek. De eerste was oud-wethouder Jan Loonen uit Venray (2022/37). Hij reageerde met opzet niet tijdig (binnen zes maanden) op de artikelen omdat hij met de gemeenteraad had afgesproken dat hij geen commentaar zou leveren in afwachting van een onafhankelijk onderzoek. Na publicatie van het onderzoek reageerde hij alsnog, nu op passages uit het boek. De Raad vond dat het hier zeker gaat om een journalistieke productie, maar deed toch geen uitspraak omdat de uitgever van het boek zich ‘uit beginsel’ niet wenste te verweren. Welk beginsel dat is wordt nergens duidelijk. Loonen sprak er later terecht schande van dat zijn klacht niet werd behandeld. Hij vindt dat ‘zwak en heel erg slecht’. Zijns inziens is het ‘een regelrechte schuldbekentenis’. 

 

Later stapte ook oud-gedeputeerde Ger Driessen naar de Raad. Ook zijn klacht (2023/6) werd niet inhoudelijk behandeld, omdat de uitgever van het boek weigerde mee te werken. Zo kun je dus als aangeklaagde partij een klachtprocedure bij de Raad blokkeren door kenbaar te maken dat je je niet wenst te verdedigen! Procedureel en formeel was in beide gevallen alles dik in orde, maar vanuit het oogpunt van een faire klachtenbehandeling bepaald niet.

 

De genoemde critici schreven dat wie op zoek is naar ‘een afgewogen oordeel over de professionaliteit van de onderzoeksmethode op basis van duidelijke jurisprudentie en een mogelijkheid tot hoger beroep’, veel beter naar de rechter kan stappen dan naar de Raad. Die conclusie gaat voorbij aan de waarde en de betekenis van een goed functionerende zelfregulering. Om tal van redenen is die van belang, bijvoorbeeld om als beroepsgroep zelf de beroepsethiek te bewaken en ook om de overheid op afstand te houden. Maar dan moet diezelfde Raad kritiek serieus nemen en hervormingen doorvoeren.     

Tip: deze website werkt wel op systemen met een smal scherm zoals een smartphone, maar je kunt hem beter gebruiken op een computer of tablet.

Hint: this website does work on a smartphone screen, but we recommend that you use a computer or tablet.