Handboek journalistieke ethiek
Blog Huub Evers

Blog Huub Evers

In dit blog kaart Huub Evers steeds een actueel onderwerp aan met een journalistiek-ethische dimensie.

 

Het blog verschijnt tijdens het studiejaar elke maand.

Google is erger dan een strafblad (01-06-2021)

Iemand doet in een interview enkele gedurfde, misschien ongelukkige en in elk geval ronduit kwetsende uitspraken over buurtgenoten, collega’s, politici en andere autoriteiten. Kom je als journalist in zo’n geval weg met de opmerking dat iedereen verantwoordelijk is voor zijn eigen uitspraken en dat het enkel de verantwoordelijkheid van de journalist is om zo zorgvuldig mogelijk op te schrijven wat iemand zegt? En mag je als nieuwsconsument verwachten dat de journalist tegengas geeft en bijvoorbeeld vraagt: “realiseert u zich wat u nu zegt? En dat dit morgen zo in de krant of op de website staat?”

 

De tijd is voorbij dat morgen de vis wordt verpakt in de krant van vandaag en dat daarmee de kous af is. Alles wordt opgeslagen in het digitaal archief van het nieuwsmedium. Hierbij duikt het gezegde op dat Google erger is dan een strafblad.

 

Wie in een zoekmachine iemands naam intikt, wordt vaak verrast. Soms door informatie waar de bewuste persoon niet meer zo blij mee is. Zo zijn er uitspraken in oude interviews over kwesties waar iemand niet meer mee geassocieerd wil worden. Of steunbetuigingen aan politieke bewegingen waarmee iemand inmiddels al lang niet meer sympathiseert. Of beelden van compromitterende situaties. Kortom, redenen genoeg om de redactie te verzoeken een oud artikel uit het digitale archief te verwijderen of om, als dat niet blijkt te kunnen, tenminste de naam weg te halen of de foto onherkenbaar te maken.

 

In de beginperiode van de digitale nieuwsvoorziening kon iemand nog zeggen, dat hij zich niet gerealiseerd had dat een artikel via het digitale archief eeuwig beschikbaar zou blijven, maar inmiddels is het argument “dat wist ik niet” niet meer zo overtuigend. Daar komt bij dat mensen zich tegenwoordig meer druk lijken te maken over hun (digitale) reputatie.

 

De vraag is dan: wat kun je als geïnterviewde zelf nog doen? Is de redactie van een nieuwsmedium niet bereid in te gaan op het verzoek om iets te veranderen in het digitale archief, dan kan altijd nog de weg naar de Raad voor de Journalistiek worden ingeslagen. Deze Raad heeft overigens niet de bevoegdheid om in tweede instantie een ingreep af te dwingen, maar kan wel een oordeel uitspreken over de zorgvuldigheid waarmee een verzoek werd behandeld. En spreekt de Raad het oordeel ‘onzorgvuldig’ uit, dan is de nieuwsredactie wellicht bereid alsnog een naam te schrappen.  Inmiddels heeft de Nederlandse Raad sinds 2006 ongeveer tien ‘vergetelheidsverzoeken’ gekregen en de Vlaamse Raad sinds 2005 ongeveer vijftien. In beide landen is het centrale criterium waarmee zo’n klacht wordt beoordeeld, dat slechts in uitzonderlijke gevallen het publieke belang van zo volledig mogelijke, betrouwbare archieven moet wijken voor de particuliere belangen van degenen die hierom verzoeken.

 

Omdat in de praktijk het nemen van een beslissing en vooral het beargumenteren ervan niet zo eenvoudig blijkt én omdat het aantal verzoeken toeneemt, besloot de Nederlandse Raad een toetsingskader te ontwerpen met behulp waarvan redacties en ook de Raad zelf kunnen beoordelen of en wanneer sprake is van een uitzonderlijk geval. Dit toetsingskader werd eind april 2021 gepubliceerd.

 

De eerste vraag die op tafel moet liggen, is de vraag naar de ernst van de gevolgen. Wat betekent het wanneer een artikel in het digitaal archief blijft zitten? Kan de redactie een inschatting maken van de mate waarin ‘het slachtoffer’ zich bewust was van mogelijke gevolgen? Gaat het bijvoorbeeld om minderjarigen die nog lange tijd achtervolgd kunnen worden door naamsvermelding en door uitspraken? Kan het probleem worden opgelost door alleen de naam te verwijderen? Heeft iemand uit vrije wil meegewerkt aan een interview en misschien zelfs de tekst vooraf ingezien ter controle van feitelijke onjuistheden? Of komt iemand terloops voor in een verhaal dat eigenlijk ergens anders over gaat? Is iemand herkenbaar in beeld gebracht in straatbeelden die gebruikt werden als illustratie bij een reportage over een gevoelig onderwerp als anorexia of obesitas? Wanneer dat aan de orde is, kan het zo zijn dat de afgebeelde persoon zich in de ogen van het publiek ook in een kwetsbare situatie bevindt, terwijl dat in werkelijkheid helemaal niet het geval hoeft te zijn.  

 

De komende jaren zal in de praktijk moeten blijken of nieuwsredacties en de Raad voor de Journalistiek uit de voeten kunnen met het nieuwe toetsingskader.

 

Tip: deze website werkt wel op systemen met een smal scherm zoals een smartphone, maar je kunt hem beter gebruiken op een computer of tablet.

Hint: this website does work on a smartphone screen, but we recommend that you use a computer or tablet.